Idee i ludzie

Pomysl napisania niniejszej autobiografii zawdzieczam inspiracji z zewnatrz. Poczatkowo miala to byc bowiem autobiografia scisle naukowa, napisana dla rocznika "Nauka Polska. Jej Potrzeby, Organizacja i Rozwoj". Akceptowalem te zaszczytna propozycje, ale gdy wglebilem sie w dokumenty do takiej pracy - przede wszystkim w dzienniki, ktore pisalem przez wiele lat, oraz w moja korespondencje z roznymi osobami - stalo sie dla mnie jasne, ze powinienem albo nic nie dodawac do tego, co juz zdolalem o sobie napisac, albo opracowac calosciowe ujecie mojego dlugiego juz zycia. Rozne fragmenty mojej biografii prezentowalem juz trzykrotnie: w ksiazce Spotkania z Miloszem (Aneks, Londyn 1985), skupionej wokol problemow, ktore laczyly mnie z wielkim poeta i staly sie przedmiotem korespondencji miedzy nami; w obszernym poslowiu do zbioru moich artykulow politycznych pt. Polskie zmagania z wolnoscia. Widziane z boku (Universitas, Krakow 2006); i wreszcie w rozprawie Isaiah Berlin as I Knew Him, opublikowanej jako wstep do 52 listow napisanych do mnie przez mego wielkiego przyjaciela z Oksfordu (patrz "Dialogue and Universalism" (numer specjalny) 2005, nr 9-10: Russia, Poland and Marxism: Isaiah Berlin to Andrzej Walicki 1962-1996). Po wglebieniu sie w nagromadzone materialy wydalo mi sie jednak, ze celowe byloby ogarniecie w jednej ksiazce caloksztaltu mojego zycia i ze jesli nie uczynie tego teraz, to zmarnuje niepowtarzalny przyplyw ochoty do napisania takiej pracy. Bogata biografistyka polska nie ponioslaby z tego powodu uszczerbku, ale byloby to jednak, jak sadze, z pewna szkoda dla wszechstronnego zrozumienia zlozonosci losow polskich w minionym stuleciu. Mysle tak nie dlatego, abym przywiazywal nadmierne znaczenie do wydarzen, ktore mialy miejsce w moim zyciu, ale dlatego glownie, ze przez wszystkie moje dorosle lata staralem sie nadawac swemu zyciu wyrazny sens, umialem definiowac ten sens, budowalem go z doswiadczen wspolnych znacznej czesci mojego pokolenia, a jednak w sposob czesto odrebny, rozmijajacy sie z wzorcami uznawanymi za typowe i najlatwiej akceptowalne spolecznie. Historia kazdego spoleczenstwa sklada sie wszakze z sumy indywidualnie przezywanych losow ludzkich, a wiec rowniez moja autobiografia, chocby ze wzgledu na swa konsekwencje, moze przyczynic sie, przy dobrej woli czytelnikow, do nieco lepszego pojmowania wielosci perspektyw, z ktorych mozna ogladac co najmniej trzy okresy powojennych dziejow Polski: okresu Polski Ludowej, czasow dramatycznego jej kryzysu oraz, wreszcie, trudnego i dalekiego jeszcze od zakonczenia okresu ksztaltowania sie nowej, europejskiej Polski, majacej uwolnic sie (choc to jeszcze nie nastapilo!) od narodowych kompleksow i demonow z nie najlepszej przeszlosci. Dla mnie samego miala to byc przede wszystkim proba uchwycenia i odtworzenia wewnetrznej logiki moich wyborow zyciowych. Nie ukrywam, ze doszedlem do wniosku, iz nie moglem dokonac innych wyborow w sferze wartosci, aczkolwiek placilem za to duza cene osobista, ktorej czasami moglem uniknac. Najwazniejsze jest jednak to, ze autobiografie (jak zauwazyl Wilhelm Dilthey w przytoczonych wyzej slowach) bywaja dobra i pouczajaca forma empatycznego rozumienia ludzkich losow. Nie napisalbym tej ksiazki, gdybym nie wierzyl, ze moze ona wyjasnic to i owo z niedawnej przeszlosci mlodemu pokoleniu Polakow. Publikacja powstala we wspolpracy z Instytutem Historii Nauki Polskiej Akademii Nauk